TÜRKLÜK ONURUMUZDUR
   
 
  TÜRGİŞ YAZITLARI İNCELEMESİ- OKU

1



SOSYAL B

KOÇKOR’DAK

STANBUL ÜNVERSTES SOSYAL BLMLER ENSTTÜSÜLMLER DERGS 2004, SAYI 1, S. 13-43 TÜRGES YAZITLARI

Rysbek AL

MOV*

TURGESH INSCRIPTIONS FROM KOCHKOR

ABSTRACT

In Turkic Studies literature it is believed so far that the runic inscriptions of early

Turks found within the borders of today’s Kyrgyzstan are concentrated only in Talas

valley. However, the archaeological observations in the Kochkor region (1998-2002)

show that the Turkic runic writing system spread over Inner Tien Shan as well.

Eighteen new incriptions engraved on rocks were discovered during the investigations.

The author gives his own interpretation to these newly found inscriptions and supplies

each of them with transliteration, transcription and translation. Comparison of lyre-like

heraldic symbols (

Turgesh coins and petroglyphs located in nearby areas gives a clue about the date and

ethnic possession of the inscriptions. The author suggests that these monuments

belong to Turgesh dynasty and were written at first half of the 8

KEY WORDS

Kochkor, Turgesh, On Ok, tribe, runic inscription, tamgha, coin, symbol.

ÖZET

Türkoloji literatüründe eski Türklerin runik harfli yazıtlarının günümüz Kırgızistan

topraklarında sadece Talas vadisinde yo

tarihleri arasında Koçkor bölgesinde gerçekle

bulunan yeni yazıtlar,

girdi

okuma denemesi yapılmaktadır, ayrıca, yazıtların birkaçına e

liri anımsatan bir kabile damgasının Türge

de

konularak, yazıtların tarihi ve etnik aidiyeti hakkında görü

tamgha) accompany most of the monuments with analogues fromth century.gunlasgı düsünülürdü, oysa 1998-2002stirilen arkeolojik çalısmalar sonucuç T‘ien-San‘ın da eski Türk runik yazısının kapsama alanınagini gösterdi. Makalede, bahsi geçen tarihlerde ortaya çıkarılan toplam 18 yazıtınslik eden Grek müzik aletis dönemine ait bazı sikkeler ile Kırgızistan’ıngisik bölgelerindeki kayalar üzerinde bulunan damgalarla benzerligi ortayasler ileri sürülmektedir.

*

stanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı Doktora ögrencisi.

2

Yazıtların VIII. yüzyılın ilk yarısında Türge

ANAHTAR SÖZCÜKLER

Koçkor, Türge

G

s kagan ailesi üyeleri tarafından hakkedildigisünülmektedir.s, On Ok, kabile, runik yazıt, damga, sikke, isaret.RS

Tanrı Da

eskiden beri çe

co

malzemeler üzerinde bıraktıkları yazılı anıtlardır. Günümüz Kırgızistan topraklarında

So

bulunmaktadır.

olu

kullanıldı

kazandırılan runik yazılı anıtların sayısının halihazırda elliyi geçmi

ve Güney Sibirya gibi, Tanrı Da

yazının geni

imkan vermektedir. Runik yazının tatbik edildi

görü

“yazılırken her ne kadar böyle bir amaç güdülmediyse de, bu yazıtlar bizim için zengin

ve kıymetli birer tarihi belge niteli

gları ile Yedisu, Fergana ve Dogu Türkistan gibi komsu bölgeler,sitli ırk ve dine mensup pek çok kavmin yogun olarak yasadıgıgrafyadır. Bunun en saglam kanıtı bu topraklarda yasayan halkların çesitligd, Süryani, Arap, Tibet, Sanskrit, runik ve Uygur harfli çok sayıda yazıt1 Bu yazıtların çogunlugunu ise eski Türklere ait runik harfli yazıtlarsturmaktadırlar. Simdiye dek türkoloji literatüründe Kırgızistan, Türk runik yazısınıngı kenar bölgelerden biri olarak kabul edilirdi.2 Ancak bilim dünyasınas olması, Mogolistangları ve civarının da, artık, erken Ortaçagda runiksçe bilindigi ve uygulandıgı ana merkezlerden biri olarak kabul edilmesinegi yerel malzemenin çesitli olusu ise busümüzü destekleyen önemli bir unsurdur.3 A. M. von Gabain’in de dedigi gibigindedir”.4

Yeni buluntular ile erken Ortaça

birer birer aydınlanmaktadır. Son olarak tarihi yazıtlar Fergana vadisi ile Koçkor

g Türk toplulukları tarihindeki karanlık sayfalar

1

Ç. Cumagulov, Epigrafika Kirgizii, I, Frunze, 1963; II, Frunze, 1982; III, Frunze, 1987; Ç. Cumagulov,

Yazık Siro-Tyurkskih (Nestorianskih) Pamyatnikov Kirgizii

, Frunze, 1971.

2

20.

A. N. Kononov, Grammatika Yazıka Tyurkskih Runiçeskih Pamyatnikov VII-IX vv., Leningrad, 1980, s.

3

113; Ç. Cumagulov,

G. Klya

Tyurkologiya,

pismennosti aziatskogo areala

Bk. A. N. Bernstam, “Novıye epigrafiçeskiye nahodki iz Semireçya”, Epigrafika Vostoka, 1948/II, s. 107-Epigrafiçeskiye pamyatniki Kirgizii, Pamyatniki Kirgizstana, I, 1970; Ç. Cumagulov-S.stornıy, “Naskalnaya drevnetyurskaya epigrafika v Talasskom Ala-Too”, Sovyetskaya1983/3, s. 78-82; D. D. Vasilyev, Grafiçeskiy fond pamyatnikov tyurskoy runiçeskoy, M. 1983, s. 38-43; Y. A. Zadneprovskiy, “Tyurskiye pamyatniki v Fergane”,

Sovyetskaya Arheologiya

, 1967/1, s. 270-274.

4

Leiden, 1963, s. 219.

A. M. von Gabain, “Vorislamische alttürkische Literatur”, Handbuch der Orientalistik, Abt. 1, Bd.5,

3

ovasında bulunmu

göçebe ve yerle

etmi

Makalede 1998, 2000 ve 2002 tarihlerinde arkeolog K.

tarafından Koçkor vadisinin çe

bulunan yeni runik yazıtlar hakkında bilgi verilecektir.

stur5. Özellikle Koçkor’da tespit edilen runik yazılı yeni anıtlarsik Türk kabilelerine dair yeni bilgilerin elde edilmesine kaynaklıkstir.S. Tabaldiyev ve ekibisitli bölgelerinde yapılan kesif çalısmaları sonucu*

YAZITLARIN

NCELENME TARHÇES

Koçkor yazıtları bilim dünyasına ilk kez K. Tabaldiyev ve O. Soltobayev

tarafından çe

sitli peryodik yayınlarda makale ve yazılar seklinde duyurulmustur.6

Nisan 2000’de

Kollokyumunda R. Alimov tarafından yazıtların 1998’de bulunan grubu hakkında ön

bilgileri içeren bir bildiri sunulmu

IV. Türk Dili Kurultayı’nda S. G. Klya

kendi okuyu

düzenlenen “Kırgız Tarihinin Aktüel Meseleleri” konulu bilimsel kongrede Koçkor

yazıtlarının ilk grubuna de

içeri

arkeolojik ke

Tabaldiyev onları bilim dünyasına tanıtan yeni bir makale yayınladı. Yazıtlar hakkında

stanbul’da yapılan Uluslararası II. Göktürk Yazıt ve Anıtlarıstu7. 24-29 Eylul 2000’de ise zmir’de gerçeklestirilenstornıy söz konusu yazıtlardan ilk dokuzuna iliskinsunu teklif etti.8 27-29 Agustos 2001 tarihlerinde Biskek sehrindeginen Kazakistanlı bilim adamı A. S. Amanjolov yazıtlarıngi hakkında farklı bir görüs ortaya koydu.9 2002’de, basında bulundugu yerelsif grubu tarafından yeni yazılı anıtların ortaya çıkarılmasıyla birlikte K.

5

Perspektive

doline”,

N. Rahmonov, “Novıye nahodki drevnetyurkskih nadpisey v Fergane”, Os i Fergana v storiçeskoy, Biskek, 2000, s. 101-102; K. Tabaldiyev- O. Soltobayev, Runiçeskiye nadpisi v KoçkorskoyMeerim, Biskek, 1999/2, s. 32-34

*

ederim. Yazıtların sıralanı

Vermis oldugu bilgi ve yazıt kopyalarından dolayı degerli akademisyen K. S. Tabaldiyev’e tesekkürsında kâsifinin vermis oldugu sıra numaraları esas alınmıstır.

6

sayısı; K. Tabaldiyev - O. Soltobayev, “Canı Tabılga”,

Tabaldiyev - O. Soltobayev, Runiçeskiye nadpisi v Koçkorskoy doline”,

K. Tabaldiyev - O. Soltobayev,” Koçkor öröönündögü cazuular”,

26 Ocak sayıları; K. Tabaldiyev, “Koçkor öröönündögü bayırkı türk runikalık cazuuları”,

Koomduk limder Jurnalı= Manas Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi

K. Tabaldiyev - O. Soltobayev, “Koçkordun Kök-Sayındagı “tas kitepter”, Emgek Tuusu, 1998, 10 EkimZaman-Kırgızstan, 1998, 25 Aralık sayısı; K.Meerim, Biskek, 1999/2, s. 32-34;Zaman-Kırgızstan, Biskek, 2001, 12, 19,Manas Universiteti, Biskek, 2001/2, s. 279-287.

7

Ara

R. Alimov, “Kırgızistan’da yeni bulunan tunik harfli eski Türk yazıtları hakkında ön bilgiler”, Türk Dilistırmaları Yıllıgı-Belleten 2000, Ankara, 2001, s. 5-10.

8

S. G. Klyastornıy, “Novıye otkrıtiya drevnetyurkskih runiçeskih nadpisey na Tsentralnom Tyan-Sane”,

 

zvestiya Akademii Nauk Kırgızskoy Respubliki, Biskek, 2001/1-2, s. 73-75.

9

Problemaları. El Aralık limiy Kongresstin Bildirüülörünün Tezisteri, 27-29 Avgust 2001

97-100.

A. S. Amanjolov, “K interpretatsii Çuyskih runiçeskih nadpisey”, Bayırkı Kırgız Tarıhının Aktualduu, Biskek, 2001, s.

4

ayrıntılı bilgiler içeren bu son yayınında bilim adamı yazıtlara ili

da ilave etti.

skin kendi okuyusunu10

YAZITLAR VE

ÇERG

Koçkor vadisi, Kırgızistan’ın Narın vilayetine ba

aynı adı ta

2200 metre yükseklikte ve uzunlu

kuzey ve kuzey-batıdan Kırgız Ala-Too [Alada

Terskey Ala-Too sırada

üzere, irili ufaklı çok sayıda akarsuyun olu

itibariyle bölge, eski zamanlardan beri yerle

öneme ait eski Türk kurganları, ta

ayrıca kanıtlamaktadır

glı, Issık-Köl’e yakın, kendisi ilesıyan ilçe sınırları dahilinde bulunmaktadır. Burası deniz seviyesinden 1900-gu yaklasık 80 km, genisligi ise 20 km civarında olan,g], güneyden Cumgal ve dogudangları ile çevrelenmis bir ovadır. Bu yöre, basta Çüy nehri olmakstugu ve geçtigi yerdir. Cografî konumusime müsaitti. VI.-X. yüzyıllar arasındakis heykeller ile çesitli diger anıtların çoklugu bunu11.

I. Yazıt

Yazıt, 1998’de K.

mıntıkasında bulunmu

nispeten düz olan kısmına hakkedilmi

i

Yazıtın alt kısmında koç boynuzu ve temeline paralel yapılan kısa ve düz çizgiden

olu

resmedilmi

S. Tabaldiyev ve ekibi tarafından Koçkor ovasındaki Kök-Saystur. Yazıt, büyük bir kayanın kuzey yüzündeki meyilli vestir. Yazıtın uzunlugu yaklasık 1 metredir,saretlerin boyu 15 cm.ye kadar olup, biri yarı silik toplam 9 isaret hakkedilmistir.san bir kabile damgası (Rusça kaynaklarda:  


-

)stir (Sekil 1/1).

Metin

(A?)QNv xD mTr

Transliterasyon

R

1T1M D1G1WN1K1 (`?)

Transkripsiyon

(e)r (a)t(ı)m (a)d(ı)g on (o)k :

Çeviri

Er adım Adıg. On Ok. [Er (kahramanlık) adım On Ok kabilesine mensup olan Adıg’dır.]

Açıklama:

10

Fakulteta storii i Regionovedeniya Kırgızskogo Natsionalnogo Universiteta, X

K. Tabaldiyev, “Novıye drevnetyurkskiye runiçeskiye nadpisi Koçkorskoy i Talasskoy dolin”, Trudı, Biskek, 2002, s. 131-142.

11

K. Tabaldiyev, Kurganı Srednevekovıh Koçevıh Plemen Tyan-Sanya, Biskek, 1996.

5

(e)r (a)t(ı)m:

tabirdir. Yenisey yazıtlarından E-2/5; E-40; E-42/2; E-49/2; E-50/4; E-51/1; E-59/1; E-

65/1; E-66/3; E-92/1; E-109/2, Talas yazıtlarından T-1/1; T-2/2; T-13/1’de

rastlanmaktadır. Eski Türk toplumunda birlik ve beraberli

erkek cemaatinin her bir üyesine

bir asker olsun, ister

(kahramanlık, askerî, olgunluk) ad) aldıktan sonra

ise aday gençlerin muharebe, av veya yi

faaliyete katılması ve ba

Eski Türklerin runik harfli mezar tası yazıtlarında sık rastlanan birgin saglanması için toplumuner (Rusçası- - ) namı verilirdi.12 ster sıradansehzade, belirli bir yasa gelen her genç erkek er atı (erkekliker olabiliyordu. Er atı alabilmek içingitligini ve secaatini gösterebilecegi baska birsarılı olması gerekirdi. Ergenlige ulasmanın, diger bir deyisle

er

Bunun en güzel örne

atı(m)

olabilmenin ve er atı alabilmenin yolu, erken Ortaçag Türk toplumunda böyleydi.gi Irk Bitig’de verilmektedir.13 Runik metinlerin pek çogunda erseklindeki ifadenin geçmesi de söylenenleri ayrıca desteklemektedir.

(a)d(ı)g:

kullanılan zikzaklı iki paralel çizgi

çizgiler altta birle

Kelimeyi buna göre (a)

okunu

kelimenin ba

i

D

olabilecek i

i

tarafından G

Kelimedeki D1, esasında S1 isaretine daha çok benzemektedir. D1 içinseklindeki isaret yerine burada, zikzaklı paralelsmektedirler ve tek çizgi halinde kısa bir aralık devam etmektedir.s(ı)g seklinde de okuyabiliriz14. Kisi adı olması sebebiyle bus da dogru kabul edilebilir, fakat XI. Koçkor yazıtında da geçen benzer isareti,glamından yola çıkarak, D1 seklinde okumaktayız. Bu sebeple, buradakisareti de D1 seklinde okumanın daha dogru olacagı kanaatindeyiz. Söz konusu isareti1’in yerel varyantı olarak degerlendirebiliriz. Burada daha fazla karısıklıga sebepsaret isaretidir. Açıktas veya Talas çubugu denilen yazıtta görülen busaret S. E. Malov15, J. Németh16, S. G. Klyastornıj17, A. M. Sçerbak18 gibi türkologlar1(Q) seklinde okunmustur.

12

Klya

S. G. Klyastornıy - T. Sultanov, Kazahstan. Letopis Treh Tısyaçeletiy, Alma-Ata, 1992, s. 143; S. G.stornıy-D. G. Savinov, Stepnıye mperii Yevrazii, Sankt-Peterburg, 1994, s. 70-71.

13

Aziatskiye Ob

II,

S. G. Klyastornıy, “Epiçeskiye syujetı v drevnetyurkskih runiçeskih pamyatnikah”, Vostok. Afro-sçestva: storiya i Sovremennost, Moskova, 1992/5, s. 13; H. N. Orkun, Eski Türk Yazıtları,stanbul, 1939, s. 69-93.

14

bk. R. Alimov, a.g.m.

15

64.

S. E. Malov, Pamyatniki Drevnetyurkskoy Pismennosti Mongolii i Kirgizii, Moskova-Leningrad, 1959, s.

16

Archiv. Zeitsehrift für türkische philogie und werwandte. Werbiete

143.

J. Németh, “Die köktürkischen Grabinschriften aus dem tale des Talas in Turkestan”, Körosi Csoma-, Bd. II/1-2, Budapeste, 1926, s. 134-

17

Klyastornıy, “Novıye otkrıtiya ...” s. 74

18

2001, s. 131.

A. M. Sçerbak, Tyurkskaya Runika. Proishojdeniye Drevneysey Pismennosti Tyrukov, Sankt-Peterburg,

6



de

Fakat Talas’ta bulunan yeni yazıtta

farklı, en azından birbirine yakın, ama yine de farklı seslerin kar

. L. Kızlasov isareti G1 isaretinin geliserek, sekil degistirmis hali olarakgerlendirmektedir.19 . V. Kormusin ise isareti B2nin lokal varyantı kabul etmektedir20.21 her iki isaretin de aynı satırda geçmesi, ikisininsılıgı oldugunusündürmektedir. Bu isareti simdilik digerleri gibi G1 olarak okumaktayız.

on (o)k:

kaganı yagımız erti

ta

Tonyukuk anıtındaki I. tasın dogu cephesindeki 2. satır ile (On Ok) ve kuzey cephesindeki 9. satırda (On Ok süsi kalısız tasıkdı tir), II.sın batı cephesi 7. ve 8. satırlarda On Ok kabile adı WN1 wK seklinde geçmektedir.22

Ok kelimesinin farklı imlâları da vardır. E-43 (Kızıl-Çiraa)te WK

kelime Tonyukuk anıtının do

1 seklinde geçer.23 Aynıgu cephesindeki 3. satırda da yine WK1 seklinde geçer.24

Aynı satırda

Di

yola çıkarak, bu ikilinin V. ve VII. yazıtlarda da geçme ihtimalinin yüksek oldu

kısaltılmı

transkripsiyonu A.Amanjolov’un

Fakat, yazıttaki D

hem de ülke (devlet?) adını bulunduran özel bir ad olabilece

duymaktayız, zira di

rastlanmamı

aynı i

istemez, D

göre, burada yazıt sahibi isminden sonra, açıklayıcı bir unsur olarak kabile (ülke,

devlet) ismini de eklemi

boyundanım” anlamı kazanır.

Yarıs ovası Y1R1S/S Y1ZYD1` seklinde geçmektedir.ger yazıtlarda On Ok ve Yarıs kelimelerinin bir arada kullanıldıgı gerçegindengunusünmekteyiz. Dolayısıyla, üzerinde durdugumuz yazıt, adı geçen iki yazıtıns varyantı oldugundan, WN1K1 isaret grubu için on (o)k seklindekiSagunak seklindeki okunusuna25 tercih etmekteyiz.1G1WN1K1 isaret kümesinin Adıg On Ok seklinde, yapısında hem kisi,ginden de kuskuger runik harfli yazıtlarda buna benzer bir örnege hiçstır. Ancak içeriginde benzer isaret grubu bulunan yedi yazıttan besinde,saretlerin yazıtların sonuna ve haliyle tas yüzeyinin bitimine denk gelmesi, ister1G1WN1K1 harflerinin birbiriyle baglantılı oldugunu düsündürmektedir. Bizestir. Bu durumda yazıt “Er (kahramanlık) adım Adıg. On ok

19

1995, s. 144.

. L. Kızlasov, “Runiçeskiye alfavitı Sredney Azii”, z storii i Arheologii Drevnego Tyan-Sanya, Biskek,

20

1975/2, s. 38-47.

. V. Kormusin, “K osnovnım ponyatiyam tyurkskoy runiçeskoy paleografii”, Sovyetskaya Tyurkologiya,

21

K. Tabaldiyev, “Novıye drevnetyurkskiye ...”, s. 137.

22

M. Ergin, Orhun Abideleri, stanbul, 1970, s. 152-157.

23

. V. Kormusin, Tyurksiye Yeniseyskiye Epitafii. Tekstı i ssledovaniya, Moskova, 1997, s. 199.

24

1970, s. 138

G. Aydarov, Yazık Pamyatnika Kyul-Teginu, Almatı, 1993, s. 12; M. Ergin, Orhun Abideleri, stanbul,

25

Problemaları. El Aralık limiy Kongresstin Bildirüülörünün Tezisteri, 27-29 Avgust 2001

97-100.

A. S. Amanjolov, “K interpretatsii Çuyskih runiçeskih nadpisey”, Bayırkı Kırgız Tarıhının Aktualduu, Biskek, 2001, s.

7

II. Yazıt

Birinci yazıtla birlikte bulunmu

kayanın kuzey tarafa bakan yüzünün nispeten düz olan kısmına hakkedilmi

Uzunlu

ve i

likenlerle kaplıdır. Yazıtın son kısmının hemen üstünde yay çeken, uzun kaftanlı insan

figürü çizilmi

Ondan sonra dizginli, fakat eyersiz bir at ile ku

maruz kalması neticesinde olu

bo

sebeple de ilk yayınlarda okuma denemesi yapılmamı

yazıtın okumaya elveri

stur. Yazıt, bir kısmı toprak altında kalmıs büyük birstir.gu yaklasık 3 metre, isaretlerinin boyu 25 cm.ye kadar olan yazıt yıpranmıstırsaretlerin çogu ayırt edilememektedir (Sekil 1/2). Tasın üzeri mineral katman vestir. Solunda birinci yazıtta görülene benzer bir kabile damgası mevcuttur.s tasviri yer almaktadır. Tasın erozyonasan ve özellikle orta kısmında açıkça görülen büyüksluklar yazıtın güvenilir bir okunusunu yapmamıza imkan vermemektedir. Bustır.26 Kasifinin son yayınında isesli gözden geçirilmis rekonstrüksiyonu verilmektedir.27

Metin

xlTQ (A?)QNv m(?)Tr

Transliterasyon

R

1T1 (Y?)M WN1K1(`?) K1T1L2G1

Transkripsiyon

(e)r (a)tım on (o)k : k(u)tl

2(u)g

Çeviri

Er adım On Ok Kutlug. [Er (kahramanlık) adım On Ok boyundan Kutlug’dur.]

Açıklama:

k(u)tl

2(u)g:. Bu yazıtın ilginç tarafı kalın sıralı isaretlerin arasında ince L2

i

L

atlar” kelimesi Y

kelimesi de D

saretinin geçmesidir. L2 isaretinin Mogolistan ve Yenisey havzasındaki bazı yazıtlarda1, yani kalın L yerine geçtigi görülür28. Örnegin, E 41 yazıtının 7. satırında yılkı “yılkı,2L2K1Y seklinde29, E 69 yazıtının 2 satırında adırıltım “ayrıldım, öldüm”1R1L2T2M seklinde30 geçer. Bu sebeple yazıtın sonundaki K1T1L2G1

s

kanaatindeyiz.

eklindeki isaret kümesinin k(u)tl(u)g seklinde okunmasının dogru olacagıKutlug, eski Türk yazılı kaynaklarında en sık rastlanan kisi adlarından

26

Türkçesi’ne aktaran M. Kalkan),

Bilimler Dergisi

Alimov, a.g.m.; S. G. Klyastornıy, “Tanrı Dagları’nda yeni bulunan eski runik Türk yazıları”, (TürkiyeManas Universiteti Koomduk limder Jurnalı= Manas Üniversitesi Sosyal, Biskek, 2001/2, s. 193-194.

27

Tabaldiyev, “Novıye drevnetyurkskiye ...”, s. 140.

28

s. 31.

A. S. Amanjolov, Tyurkskaya Runiçeskaya Grafika (Metodiçeskaya Razrabotka), Alma-Ata, 1980, s. 23,

29

Amanjolov, a.g.e., s. 31.

30

Amanjolov, a.g.e., s. 31.

8

biridir.

kabile (ülke, devlet) adı yer de

31 I. yazıttakinden farklı olarak, burada yazıt sahibinin adı ile mensup oldugugistirmistir.

III. Yazıt

Yazıt, önceki yazıtlarla beraber bulunmu

metreden fazla yüksekli

cm.ye kadar olup, toplam sekiz harften olu

Ta

resmidir. Avcı sol eliyle dizgini, sa

avcı ku

küçük tasvir edilmi

sahiptir (

stur. 75 cm. uzunlugundaki bu yazıt, 2ge sahip iri bir kaya üzerine hakkedilmistir. saretlerin boyu 17san yazıtın belirgin bir sekilde görülen üçüsındaki isaretleri dogal sebeplerden dolayı yıpranmıs ve güçlükle fark edilmektedir.s üzerine çizilmis kompozisyonun ana figürü bir elinde avcı kusu tutan süvarig eliyle ise ayaklarına baglanan sarkık ipi görülensunu tutmaktadır. Beline savas baltası baglayan adam üzeri örtülü, kafasıs bir atın üzerindedir. Hem süvari, hem atın tasviri zengin detaylaraSekil 1/3).

Metin

(

A?)QNv xD mTr

Transliterasyon

R

1T1M D1G1WN1K1 (`?)

Transkripsiyon

(e)r (a)t(ı)m (a)d(ı)g on (o)k :

Çeviri

Er adım Adıg. On Ok. [Er (kahramanlık) adım On Ok kabilesine mensup olan Adıg’dır.]

IV. Yazıt

Yazıt, di

do

ise ona kıyasla biraz kısadır.

di

gerleri ile birlikte bulunmustur. Yazıt, iki satır olarak iri bir kaya parçasınıngu cephesine dövme teknigi ile yapılmıstır. Üst satırın uzunlugu 1,25 m, alttaki satırınkisaretlerin boyu 20 cm. kadardır. Yazıtın hemen yukarısındagerlerine benzer tarzda yapılmıs kabile damgası hakkedilmistir (Sekil 1/4).

Metin

1

.üQ (b?) Çrgli ADNvm

2

. (A?)QNv xD mTr

Transliterasyon

1. MWN

1D1` YL2G2R2W (B2?) K1S

2. R

Transkripsiyon

1T1M D1G1WN1K1`

1. mund(a) ilg(e)rü (eb?) k(o)

s

31

Drevnetyurkskiy Slovar, Leningrad, 1969, s. 473.

9

2. (e)r (a)t(ı)m (a)d(ı)g on (o)k

Çeviri

1. Buradan ileriye (do

2. Er adım Adıg. On Ok. [Er (kahramanlık) adım On Ok kabilesine mensup olan

Adıg’dır.]

guya) dogru ev(imiz)(?) bark(ımız) [bulunmaktadır].

Açıklama:

(eb?) k(o)

bu kısmı (e)b k(o)

yerler”

kullanılan bir çadır türünü belirtir. K. K. Yudahin bu kelimeyi

ev

s: Yazıtın ilk satırında sondan üçüncü isaret bütün degildir. S. G. Klyastornıys seklinde okumustur32 ve “konar göçer olarak hayatın sürdürüldügüseklinde de tercüme etmistir33. Kos kelimesi göçebe Türk kavimleri arasındasöyle açıklar: greti keçe(göçebe çadırı-R.A):, isçilerin muvakkat olarak oturdukları yahut uzun göç ve

(

Aynı kelimenin Kazaklar arasında eskiden fakirlerle çobanların kullandı

bir çadır türü için kullanıldı

göçebeler arasında sezonluk hayvan otlatma faaliyeti esnasında “muvakkaten

kullanılan ev bark” anlamına gelen bir terim olarak de

S. G. Klya

yazıtlara benzer yazıtlar buldu

eskiden-orijinalinde geçmektedir-R.A.) sefer esnasında kullanılan küçük keçe ev34.gı oldukça sadegını görüyoruz.35 (B2?) K1S isaret kümesinin buradagerlendirmekteyiz.stornıy Kuzey-Dogu Mogolistan ile Güney Gobi’de stili bakımından bugunu ve yazıtların bulundugu mıntıkaların birer göçebeslagı oldugunu söyler.36 Burada da benzer durumun söz konusu oldugu düsünülebilir.

V. Yazıt

Yazıt, di

gerleri ile birlikte bulunmustur. ri bir kaya parçasının yan yüzüne hakkedilmis

yazıtın uzunlu

Yazıtın yukarısında di

gu 2,26 metredir. saretlerin boyu 17-21 cm. arasında degismektedir.gerlerine benzer bir kabile damgası vardır (Sekil 1/5).

Metin

(Z) müRJ rj QNv xD mTr

???

Transliterasyon

??? R

1T1M D1G1WN1K1 Y2R2 Y1R1SM(Z)

32

Klyastornıy, “Novıye otkrıtiya ...”, s. 74.

33

Klyastornıy, “Tanrı Dagları’nda yeni ...” s. 193.

34

491.

K. K. Yudahin, Kırgız Sözlügü, Cilt II (K-Z), (Türkiye Türkçesine aktaran A. Taymas), Ankara, 1994, s.

35

kazakov”,

Leningrad, 1930, s. 32; S. M. Abramzon,

131, 441.

S. G. Klyastornıy - T. Sultanov, Kazahstan. Letopis..., s. 335; S. . Rudenko, “Oçerk bıta severovostoçnıhKazaki. Materialı ekspeditsionnıh issledovaniy. Seriya Kazakstankaya, Vıpusk 15,Kirgizı i ih Etnogenetiçeskiye i storiko-Kulturnıye Svyazi, s. 130-

36

Klyastornıy, “Novıye otkrıtiya ...”, s. 75; Klyastornıy, “Tanrı Dagları’nda yeni ...”, s. 195.

10

Transkripsiyon

??? (e)r (a)t(ı)m (a)d(ı)g on (o)k y(e)r y(a)r(ı)

s(ı)m(ı)z

Çeviri

??? Er (kahramanlık) adım Adıg’dır. [Burası] On Ok yer[indeki] Yarı

s’ımız (veya

vadimiz).

Açıklama:

Yazıtın ba

birkaç i

s ve son kısımları rüzgar erozyonuna maruz kaldıgından, ön kısmındakisareti okuyamadık.

on (o)k y(e)r:

yazıtlarında

Bu kelime grubuna benzer yapı Bilge Kagan, Költigin, TonyukukSantuñ yazı, Yinçü ögüz, Ertis ögüz örneklerinde geçmektedir37.

y(a)r(ı)

45. ile Tonyukuk yazıtının 36. satırında Y

yazıtların bulundu

s(ı)m(ı)z: Yarıs kelimesi cografik bir ad olarak Moyun-Çor yazıtının 31. ve1R1S seklinde geçmektedir. S. G. Klyastornıygu Koçkor vadisinin eski adının Yarıs oldugunu düsünmektedir.38

Fakat S. E. Malov Mo

Çarı

satırda geçen Y

geçen Y

Tonyukuk anıtının Do

golistan’daki yazıtlarda geçen Yarıs’ın Ob nehrinin bir kolu olans oldugu görüsündedir.39 Moyun-Çor anıtının Güney cephesinde bulunan 31.1WG1R1’ Y1R1SD1yogra y(a)r(ı)sda “Yogra vadisinde”40, 45. satırda1R1S G1WL1G1 R1’ y(a)r(ı)s (a)gul(ı)g (a)ra “Yarıs ile Agulık arasında” vegu cephesindeki 3. satırda Y1R1S Y1ZYD1y(a)r(ı)s y(a)zıda

“Yarı

eski Türklerin ikâmet etti

söz edilebilir. Hatta yukarıda sıraladı

aldı

söyleyebiliriz.

s ovasında” seklindeki ibarelerden yola çıkarak, yazıtların yazıldıgı dönemlerdegi topraklarda Yarıs adında birkaç cografî bölgenin varlıgındangımız örneklere dayanarak, S. E. Malov’dan dagımız ipucu ile yarıs kelimesinin “vadi, düzlük” anlamında kullanıldıgını

VI. Yazıt

V. yazıtın bulundu

muhtemelen W ve M i

bu iki i

gu tasın arka yüzünde iki isaret daha vardır (Sekil 1/6). Bunlarsaretleridir, fakat yazıtın geri kalan kısımları kayıp oldugundan,sarete dayanarak, yazıttan bir anlam çıkarmamız mümkün degildir.

VII. Yazıt

Yazıt, di

üzerine kazılı yazıtın uzunlu

Belirgin 13 i

gerleri ile birlikte bulunmustur. Uzunca bir sekle sahip olan kaya tasıgu 2 metre olup, isaretlerinin boyu 18 cm.ye kadardır.saretin yanı sıra, yazıtın sonunda diger yazıtlar sayesinde kolayca

37

T. Tekin, A Grammar of Orkhon Turkic, Bloomington, 1968, s. 202-203.

38

Klyastornıy, “Novıye otkrıtiya ...”, s. 75.

39

Malov, Pamyatniki ..., s. 95.

40

Tercüme S. E. Malov’a aittir, bk. Malov, a.g.e., s. 42.

11

anlayabilece

tarzda yapılan bir kabile damgası vardır (

gimiz bir isaretin izleri daha görülür: yazıtın sag üstünde öncekilere benzerSekil 1/7).

Metin

(Z) müRJ A QNv xD mTr

Transliterasyon

R

1T1M D1G1WN1K1` Y1R1SM(Z)

Transkripsiyon

(e)r (a)t(ı)m (a)d(ı)g on (o)k : y(a)r(ı)

s(ı)m(ı)z

Çeviri

Er (kahramanlık) adım Adıg’dır. [Burası] On Ok[taki] Yarı

s’ımız (veya vadimiz).

VIII. Yazıt

Yazıt K.

ara

mıntıkasında önceki yazıtların bulundu

bulunmu

S. Tabaldiyev ve ekibinin aynı bölgede 2000 yılında yaptıklarıstırmalar sırasında bulunmustur. Aynı içerige sahip VIII. ve IX. yazıtlar Kök-Saygu yerden daha yüksek bir noktadastur. Yazıt piramit seklinde iri bir kaya parçası üzerine hakkedilmistir.

s

aretlerin boyu 22 cm.ye kadar olup, toplam 5 isaretten olusmaktadır (Sekil 1/8).

Metin

(Z) müRJ

Transliterasyon

Y

1R1SM(Z)

Transkripsiyon

y(a)r(ı)

s(ı)m(ı)z

Çeviri

Yarı

s’ımız (veya vadimiz).

IX. Yazıt



fakat durumu nispeten kötüdür (

ri bir kaya parçası üzerine hakkedilmistir. VIII. yazıt ile aynı muhtevaya sahiptir,Sekil 2/9).

Metin

(Z) müRJ

Transliterasyon

Y

1R1SM(Z)

Transkripsiyon

y(a)r(ı)

s(ı)m(ı)z

12

Çeviri

Yarı

s’ımız (veya vadimiz).

X. Yazıt

Bu yazıt di

halk insan bedeni tasvir edilen ta

Türklere ait çok sayıda ta

gerlerinden daha sonra Kalmak-Tas denilen yerde bulunmustur. Yerlislara “kalmak tas” demektedir. Bu bölgede eskis heykel de bulunmustur. Yazıt tasın üzerine noktalı vurus

tekni

gi ile yapılmıstır (Sekil 2/10).

Metin

rTm blga

Transliterasyon

R

Transkripsiyon

2T1M B2L2G2`

(e)r (a)t(ı)m b(i)lge

Çeviri

Er (kahramanlık) adım Bilge.

Açıklama:

Yazıt di

bazıları belirgin olmadı

“M” kabul ediyoruz.

gerlerinden farklı olarak soldan saga dogru okunmaktadır. saretleringından, soldan üçüncü harfi yazıtın bütününden yola çıkarak

XI. Yazıt

Yazıt 2002 tarihinde K.

mıntıkasında VIII. ve IX. yazıtlara yakın bir noktada bulunmu

yüksekli

metrelik alanı kaplamaktadır. Toplam 13 i

cm. kadardır (

S. Tabaldiyev ve arastırma grubu tarafından Kök-Saystur. Uzunlugu 7,3 metre,gi 3,2 metre olan iri bir kaya parçası üzerine hakkedilmis olan yazıt, 1,78saretten olusan yazıtın isaretlerinin boyu 23Sekil 2/11).

Metin

mTRD A QNv xD mTr

Transliterasyon

R

1T1M D1G1WN1K1 ` D1R1T1M

Transkripsiyon

(e)r (a)t(ı)m (a)d(ı)g on (o)k : (a)d(ı)rt(ı)m

Çeviri

Er adım Adıg. On Ok. Ayırdım. [Er (kahramanlık) adım On Ok kabilesine mensup olan

Adıg’dır. (Ben) ayırdım (taksim ettim) ].

13

Açıklama:

ad(ı)rt(ı)m

Kormu

: D1R1T1M sekli E-32(Uybat-III)de D1R1D1M seklinde geçmektedir. . V.sin kelimenin anlamını dönüslülük eki olmamasına ragmen, “ 

(terkettim)”

bu anlam kabul edilebilir. Fakat üzerinde durdu

ziyade, göçebelerin geleneksel hukukunu simgeleyen birer vesika oldu

seklinde vermektedir.41 E-32’nin bir mezar yazıtı oldugu düsünüldügündegumuz yazıtların bir mezar yazıtındangunu42

de

gözükmektedir. Di

genelde D

sünürsek, kelimenin “ölmek” anlamına da gelen “terk ettim, ayrıldım” anlamındagil, sadece “ayırmak”, yani otlakları taksim etmek anlamında kullanıldıgı daha makulger yazıtlarda “vefat et-“ (terk et-, ayrıl-) anlamında kullanılan sekil1R1L1T1M (E-3/1, 4; E-8/2; E-10/12; E-17/3; E-25/1; E-27/3 v.s.) veya D1R1

L

almı

1D1M (E-5/2-3; E-6/4; E-7/4; E-22/1; E-25/2-3; E-44/5) olup, hepsi -l- dönüslülük ekistır. Bununla birlikte kelimenin –l- dönüslülük eki yerine, -n- dönüslülük eki almıs

varyantı da görülür: E-32/10-11. D

1R1 N1D1M.43

Tonyukuk yazıtında (I.ta

anlamında kullanıldı

“...Çin’den ayrıldı”.

s, Batı cephesi, 2. satırda) ise kelimenin birinci sözlükgını görüyoruz: T1B1G1ÇD1’ D1R1LTY, ...t(a)bg(a)çda (a)d(ı)r(ı)ltı,44

XII. Yazıt

2002’de Kök-Say mıntıkasında VIII., IX. ve XI. yazıtlara yakın bir noktada

bulunmu

parçası üzerine kazılıdır. Yazıtın uzunlu

yanı ba

s olup, 2,7 metre uzunluga, 1,5 metre yükseklige sahip, piramidi andıran kayagu 60 cm. kadardır. Belirgin dört runik isaretinsında yakın dönemlere ait bir ziyaretçi ismi de kazılıdır.

Metin

(Z) müRJ

Transliterasyon

Y

1R1SM(Z)

Transkripsiyon

y(a)r(ı)

s(ı)m(ı)z

Çeviri

Yarı

s’ımız (veya vadimiz).

41

Kormusin, Tyurksiye Yeniseyskiye ..., s. 114-116.

42

Tabaldiyev - Soltobayev, “Runiçeskiye nadpisi...”, s. 68-73; Klyastornıy, “Novıye otkrıtiya...”, s. 75.

43

Kormusin, Tyurksiye Yeniseyskiye..., s. 114-116.

44

S. Sıdıkov-K. Konkobayev, Bayırkı Türk Cazuusu (VII-X Kılımdar), Biskek, 2001, s. 75, 83, 89.

14

XIII. Yazıt

Yazıt Kök-Say’ın do

metre uzunlu

kadar varır. Yazıtla birlikte ta

ve ördek (?) gibi ku

kompozisyon, ta

gusunda bulunan Böyrök-Bulak mevkiinde bulunmustur. 1,58ga sahip yazıtta belirgin olan 9 isaret vardır. saretlerin boyu 26 cm.yesın aynı yüzeyine elinde avcı kus tutan süvari ile turna (?)sların tasviri resmedilmistir. Yazıt ve tasvirlerden olusan bu zenginsın yüzeyindeki 3,8 x 1,73 metrelik alanı kaplamaktadır (Sekil 2/13).

Metin

A QNv xD mTr

Transliterasyon

R

Transkripsiyon

1T1M D1G1WN1K1`

(e)r (a)t(ı)m (a)d(ı)g on (o)k :

Çeviri

Er adım Adıg On Ok. [Er (kahramanlık) adım On Ok kabilesine mensup olan Adıg]

XIV. Yazıt

Böyrök-Bulak’ın do

bir da

metredir.

di

gusunda bulunan Töö-Karın mevkiinde bulunmustur. Yüksekg yamacında bulunan iri bir kaya parçası üzerine kazılı yazıtın uzunlugu 1,27saretlerin boyu 35 cm.ye kadardır. Yazıtın baslangıç kısmının hemen altındagerlerine benzer tarzda yapılan kabile damgası görülür (Sekil 2/14).

Metin

ib vxTJ hvJ

Transliterasyon

Y

1WNG Y1T1G1W B2Y

Transkripsiyon

(a)yuñ y(a)tgu (e)bi.

Çeviri

Ay’ın yatacak evi.

Açıklama:

(a)y:

astronomik cismi de belirtebilir. Zaten K. Tabaldiyev yazıtın bulundu

yüksek bir yer oldu

Sahıs ismi olabilecegi gibi, kelime burada dogrudan Dünya’nın uydusu olangu noktanıngunu söylemektedir.45 Ay kelimesi E-8 (Barık IV)de46, E-10 (Elegest-

45

K. Tabaldiyev, “Novıye drevnetyurkskiye...”, s. 134.

46

Kormusin, Tyurksiye Yeniseyskiye ..., s. 121-122.

15

I)de

47, E-12 (Aldıı-Bel)de48, E-149 (Eerbek II)de49 v.s. Y1 ile, E-11 (Begre)de ise ‘Y1

gösterilmi

Köl)de

Kuzey-Do

Kagan (

(

stir. Fakat bu metinlerde hep kün ay seklinde ikili grubu vardır. E-28 (Altın-50 ise kelime on ay seklinde olup, zaman dilimini bildirmektedir. Költigin anıtınıngu cephesinde de Y1 seklinde geçmektedir51. Kisi adı olarak ay kelimesi AyOguz Kagan 1/3); Ay Ölütçi (Türkische Turfantexte VI/92) ve Ay ToldıKutadgu Bilig 3/3) olarak geçmektedir.52 Ay (ayum?) kelimesi Divanü’l-lügati’t-Türk

363/6’da hizmetçi anlamında da kullanılmı

stır53.

y(a)tgu:

“yatacak ev” anlamına gelen bir tamlama olu

örneklere çok rastlanır:

davranı

yat- fiili gelecek zaman partisip eki -gu almıstır ve eb kelimesi ilesturmustur. Eski Türkçe’de bunun gibiturgu yer “duracak, kalacak yer”, kılmaku kılınç “yapılmayacaks”, bu ebke kirgü öd “bu eve girilecek zaman (geldi)” v.s.54

XV. Yazıt

Töö-Karın mevkiinde, 80 x 70 x 60 x 40 ölçülerine sahip bir ta

hakkedilmi

sın yamuk yüzeyinestir. Yazıtın uzunlugu 65 cm. olup, toplam 5 isaretten olusmaktadır.

s

2/15).

aretlerin boyu 24 cm.ye kadardır. Yazıtın sag üstünde dag keçisi tasviri vardır (Sekil

Metin

ZmüRJ

Transliterasyon

Y

1R1SMZ

Transkripsiyon

y(a)r(ı)

s(ı)m(ı)z

Çeviri

Yarı

s’ımız (veya vadimiz).

XVI. Yazıt

Töö-Karın mevkiinde iri ve uzunca bir kaya parçası üzerine kazılıdır. Yazıtın

uzunlu

cm.ye kadardır (

gu 81 cm. olup, toplam belirgin 5 isaret göze çarpmaktadır. saretlerin boyu 25,5Sekil 2/16).

47

aynı eser, s. 235-236.

48

aynı eser, s. 182-183.

49

aynı eser, s. 255.

50

aynı eser, s. 80-81.

51

Ergin, Orhun Abideleri, s. 144.

52

Drevnetyurkskiy Slovar, s. 25

53

aynı eser, s. 25

54

aynı eser, s. 654.

16

Metin

ZmüRJ

Transliterasyon

Y

1R1SMZ

Transkripsiyon

y(a)r(ı)

s(ı)m(ı)z

Çeviri

Yarı

s’ımız (veya vadimiz).

XVII. Yazıt

Töö-Karın mevkiinde bulunmu

cm.ye kadar varır (

s olup, uzunlugu 91 cm., isaretlerin boyu ise 21Sekil 2/17).

Metin

[ZmüRJ] rj QNv xD [mTr

]

Transliterasyon

[R

2T1M] D1G1 WN1K1 Y2R2 [Y1R1SMZ]

Transkripsiyon

[(e)r (a)t(ı)m] (a)d(ı)g on (o)k y(e)r [y(a)r(ı)

s(ı)m(ı)z]

Çeviri

[Er (kahramanlık) adım] Adıg . [Burası] On Ok yer[indeki] [Yarı

s’ımız (veya vadimiz)]

Açıklama:

Yazıt, bize göre eksiktir. Yazıtın ba

dayanarak muhtemel ilaveler getirdik.

sına ve sonuna diger metinlerin içerigine

XVIII. Yazıt

Töö-Karın’ın do

gusunda bulunan Kök-Buka mevkiinde bulunmustur (Sekil 2/18).

Metin

AkSk iTr

Transliterasyon

R

Transkripsiyon

2T1YK2S2K2`

(e)r (a)tı k(e)s(i)k :

Çeviri

Er (kahramanlık) adı Kesik.

Açıklama:

17

k(e)s(i)k

konusu oldu

YAZITLARIN ÖZELL

: K2S2K2` isaret kümesi farklı okunabilir. Ancak burada kisi adı sözgu süphesizdir.KLER

Görüldü

hepsinde R

birkaçı bulunmaktadır. Yazıtların “kıt” içeri

hemen söylenebilir. Bulundukları yerde onlarla ilgili herhangi bir mezar veya kült

alanının bulunmaması ve hakkedildikleri malzemenin i

bu görü

birinci

yazıtlarda kayda de

gü gibi, yazıtlar içerik bakımından zengin degildir ve hemen hemen2T1Y(M), D1G1 WN1K1, ve Y1R1SM(Z) seklinde isaret kümelerinden biri veyaginden, onların birer mezar yazıtı olmadıgıslenmemis sapkın kayalar olmasısü ayrıca pekistirmektedir. Genel olarak, kisi ve ait oldugu kabile adı ile çokluksahıs iyelik eki kullanılarak hak iddia ettigi yer adı ve kabile damgası dısında,ger kelime veya ifadelerin olmayısı, Koçkor yazıtlarının yazılıs

sebebi konusunda S. G. Klya

kılmaktadır: “Onlar (Koçkor yazıtları) Türk runik yazısının apayrı bir grubuna girerler. Bu

gruba giren yazıtları ben ilk kez 1978 yılında Mo

yazıtlarının yayımından sonra ayırmı

bulmu

üç unsur içerirler: yazıtın ait oldu

Hentey yazıtında oldu

belirtirler. Bunun gibi yazıtların özelli

oldu

Mo

kullanma hakkı, oranın önceden beri kullandı

ni

yüzyılda bile yere dikilmi

görmü

kadar kullandı

çok defa, belki de her sene görünür bir yere büyük harflerle tekrar tekrar yazılmı

stornıy’ın teklif ettigi görüsün benimsenmesini zorunlugolistan’ın kuzey-dogusundaki Henteystım. Bunun gibi birkaç yazıyı ben Güney Gobi’destum. Hepsi (göçebelerin kısı geçirdikleri) yerlerde bulunmuslardır ve istisnasızgu kisi adı, kabile damgası ve yer adı. Bazen, örnegin,gu gibi, 12 yıllık takvime göre, kısı geçirdigi yılı beraberindegi, onların göçebe halkların eski hukuk anıtlarıgudur. Özel mülkiyette olan yerin, kısı geçirdikleri mahallin kullanımında Türk vegolların kendi kaideleri vardı. Örnegin, kısı geçirmek için mahallin daimî veya özelgına ve bunun da delili olarak bıraktıklarısana göre tespit edilmekteydi. Kazaklarda, örnegin, böyle bir nisan vazifesini geçens sırık veya agıla yakın yerde kazınmıs kabile damgasıstür. Galiba, tasa kazınmıs yazıt oraya yerlesen kisinin o mahalli ne zaman ve negının güvenilir deliline dönüsstür. Bundan dolayı böyle bir yazı seklis

olabilir.”

55

Bununla birlikte, yazıtların tümünün, içeri

oldu

kümelerinden birini veya her ikisini bulunduran yazıtlar S. G. Klya

gibi, geleneksel hukuk belgeleri olarak kabul edilebilir. Ancak 2., 10., 14. ve 18.

yazıtların içeri

Kutlug, Bilge, Ay ve Kesik gibi ki

ginde bu tür özellik tasıyan anıtlargunu söyleyemeyiz. Metninde R2T1YM D1G1 WN1K1 ve Y1R1SM(Z) isaretstornıy’ın belirttigigi bunlardan ya kısmen, ya da tamamen farklıdır. Burada karsımızasi adları çıkmaktadır. Bunların, yazıtlarda adı geçen

55

Klyastornıy, “Tanrı Dagları’nda yeni ...”, s. 193-194.

18

ki

tarih bakımından ayıramayız, zira Koçkor yazıtlarının tümü bulundukları yer,

i

özellikler ta

YAZITLARIN TAR

silerin söz konusu bölgede bulundukları sırada hakkettikleri ziyaretçi yazıtlar oldugusünülebilir. Ancak bunları “belge” grubunu teskil eden metinlerden hem stil, hem desaretlerinin sekilleri ve kendilerine eslik eden damgalar bakımından tamamen ortaksırlar.HLENDRLMES

Paleografik özellikleri bakımından Koçkor yazıtları kendi içinde bir bütünlük

olu

iki bölgedeki yazıtların benzer yazı tekni

zaman diliminde yazılmı

birlikte ba

yazıda, ayrıca, Koçkor yazıtlarının ço

Issık-Köl, Talas ve Alay gibi farklı bölgelerinde de rastlanıldı

Bu damga eski Yunanların müzik aleti olan liri anımsatan esas figür ile onun

kaidesine paralel duran kısa düz bir çizgiden olu

görece

görmektedir.

S. G. Klya

gibi, Türge

yazıtlarını tarihte Kara Türge

sien (=Tahvarsen)’in hükümdarlık dönemine (M. S. 716-739) ba

var ki, kendisi bu zaman diliminin M. S. 766’ya kadar uzatılmasında da herhangi bir

sakınca görmemektedir. S. G. Klya

Koçkor’daki, yani yazılı ta

bilinen tarihi bilgilere dayanarak yapmaktadır. Ancak, Fergana’da bulunmu

sikkeler, bilim adamının yazıtları tarihlendirme konusunda benimsedi

arkeolojik yönden destekliyor niteliktedir.

söz konusu bölgede üzerinde, Koçkor’daki yazıtlarda da rastlanılan, koç boynuzu,

di

sturmakta birlikte, büyük ölçüde Talas yazıtlarına da benzemektedir. Bu durum hergine sahip gruplar tarafından asagı yukarı aynıs olabilecegine isaret etmektedir. Bu benzerlige, örnekleriyleska bir yazımızda56 degindigimizden, burada üzerinde durmayacagız. Aynıgunda görülen kabile damgasına Kırgızistan’ıngı da belirtilmisti.smaktadır (Sekil 3). ve asagıda dagimiz gibi Koçkor yazıtlarının tarihlendirilmesi konusunda baslıca ipucu vazifesistornıy, yazıldıgı tarih bakımından Koçkor yazıtlarının Talas yazıtlarıs kaganlıgı dönemine ait oldugunu söylemektedir.57 Bilim adamı, Talass hanedanlıgının kurucusu Sou-lou (=Suluk) ve oglu T’ouho-glamaktadır.58 Nestornıy kendi tarihlendirmesini, Talas vesların bulundugu yöredeki arkeolojik buluntulardan ziyade,s tarihîgi görüsüSöyle ki, yapılan arkeolojik kazılar sonucuger bir deyisle lir benzeri (Rusça kaynaklarda:  


-

) figür

56

Alimov, a.g.m.

57

Klyastornıy, “Novıye otkrıtiya ...”, s. 74-75.

58

Drevnego Tyan-

Ancient Inscriptions of Semirechie”,

Permanent International Altaistic Conference. Oslo, June 12-16 1989

219-221.

S. G. Klyastornıy, “Runiçeskiye Pamyatniki Talasa: Problemı Datirovki i Topografii”, z storii i ArheologiiSanya, Biskek, 1995, s. 154-160; ngilizcesi için bk. S. G. Kljashtorny, “The Date of TheAltaica Oslodensia. Proceedings from the 32nd Meeting of the, Universitetsforlaget, Oslo, 1990, s.

19

s

sikkelerin ön yüzünde; sol tarafta yarı kursif Uygur harfleriyle “kagan”

sa

sikkesi olarak adlandırılan bu sikkelerin hangi hükümdara ait oldu

sebeple kendilerine bu yönüyle benzeyen ba

hakanların sikkeleri” grubunu olu

oldu

bulundurdu

edilebilece

ve Yedisu bölgeleri, artık Karlukların hakimiyeti altına girmi

bulmu

eserinde Türge

edilemeyece

unvanını alması, ancak bu tarihlere denk gelmektedir.

  
 

’nin hükümdarlık dönemine kadar çekilmektedir: “Üç Elig (699-706) Batı Türkleri

hükümdarları için geleneksel olan “On Ok eli Ka

unvanını da aldı. Nevaket’te de ‘Türge

ba

yüzyılın sonlarına kadar tedavülde kalmasına

edildi

Fergana’da bulunan Türge

damganın bir “ka

birlikte söz konusu damganın Türge

çe

arkeolojik kazılar sırasında ortaya çıkarılan VIII. yüzyılın ilk yarısına ait çok sayıdaki

Türge

andıran i

tespit edilmi

eklindeki damga bulunan sikkelere rastlanılmıstır. Ortası kare delikli bu Çin usulüseklindeki yazıt,g tarafında ise bahsi geçen damga bulunmaktadır (Sekil 4).59 4. ve 5. Ferganagu belli degildir, buska birkaç sikke ile birlikte “adsızsturmaktadırlar60, fakat bu ikilinin Türges sikkelerigu da asikârdır. A. N. Bernstam, bu sikkelerin Türgeslerin siyasi iktidarı elindegu, yani M.S. 704, daha dogrusu 711’den 766’ya kadarki dönemde darpgini söylemektedir.61 Zira, bu tarihten sonra Türgeslerin merkezi olan Talasstir ve Türges kaganlıgı sonstur. O. . Smirnova ise Svodnıy Katalog Sogdiyskih Monet (Bronza) adlı temels sikkelerinin VIII. yüzyılın otuzlu yıllarından erken darpgini yazmaktadır, çünkü Türges kaganının Çin hükümdarından “tengri”62 Dogu Tarihi ( ) adlı kitapta ise bu tarih VIII. yüzyılın basına, yani Ou-tche-le(=Üç Elig/lig)ganı” unvanı ile birlikte ‘Türges Kagan’s Kagan’ yazılı bronz sikkelerini darp ettirmeyesladı”.63 Bu bilgiler, örnek verdigimiz sikkelerle birlikte, tüm Türges sikkelerinin X.64 ragmen, VIII. yüzyılın ilk yarısında darpgini göstermektedir.s sikkelerindeki “kagan” ibaresinden, lir benzerigan”, yani hükümdar damgası oldugu anlasılmaktadır. Bununlas dönemine ait sikkelerde bulunan yegâne damgasidi olmadıgını da belirtmemizde fayda vardır. Yedisu ve Talas bölgelerinde yapılans sikkesinde, üzerinde durdugumuz damgaya benzer, fakat daha çok yayısaretin yanı sıra, R2 isareti ve damga oldugu düsünülen farklı bir-iki figür dahastir.65 Bu durum, adına paralar darp edilen iktidardaki sahıs ve ailesinin

59

O. . Smirnova, Svodnıy Katalog Sogdiyskih Monet (Bronza), Moskova, 1981, Sikke No. 1435, 1439.

60

Bilgi, www.sodcoins.narod.ru sitesinden alınmıstır.

61

A. N. Bernstam, zbrannıye Trudı po Arheologii i storii Kırgızov i Kırgızstana, I, Biskek, 1997, s. 73-78.

62

O. . Smirnova, Svodnıy Katalog..., s. 61.

63

storiya Vostoka, II, Moskova, 1999, s. 154.

64

Benstam, zbrannıye Trudı ... I, s. 73-78.

65

bk. www.sodcoins.narod.ru

20

yerine ülke yönetimine, en azından sikkelerde geçen farklı damgaların sayısı kadar,

de

söylemektedir.

gisik kisi veya ailenin geldigi anlamına gelmektedir ki, tarihi veriler de aynı seyi66

Bahsi geçen sikkeler üzerindeki damgaların Koçkor yazıtlarındaki damgalardan

farklı, küçük, ama önemli bir detaya daha sahip oldu

yazıtlarında, liri andıran esas figürün altında kısa düz bir çizgi vardır. Oysa, bahsi

geçen sikkelerde söz konusu figürün altında ona hemen hemen biti

vardır. Bu da, ister istemez, L. R. Kızlasov’un Tuva ve Hakasya’da bulunan kaya

yazıtlarındaki damgalar hakkında sarf etti

üzerinde, di

bulunmaktadır. Bu ‘imza’, o günkü insanlar için ismin harf be harf yazımından daha da

önemliydi, zira (bozkırda o dönemlerde oldukça iyi bilinen) damgalar ismin yerine

geçmekle kalmayıp, aynı zamanda anıtların, adına dikildi

(etnik) kökenini de göstermekteydi. Ba

damgaya sahip olması kesinlikle mümkün de

tarafından da mutlaka de

gunu söylemeliyiz. Koçkorsik duran iki noktagi su sözlerini hatırlatmaktadır: “..anıtger pek çok anıtta oldugu gibi, özel bir ‘imza’ niteligi tasıyan damgagi kisinin ailesini, boyunu veska birinin aynı dönemde tıpatıp benzergildi; buradan aile damgasının mirasçılargistirildigi anlasılmaktadır”.67

Bunun gibi, damganın Talas, Issık-Köl, ve Alay’da bulunan varyasyonları

birbirinden

Koçkor’daki örneklerine, di

Fark, esas figürün altındaki kısa düz çizgiye yapılan küçük bir ilavedir. Issık-Köl’deki

Ak-Ölöng da

gitmesi gereken çizgi, figüre sa

Bakayır deresindeki damgalarda ise alt çizgi hiç yoktur (

Kırım ve civarındaki eski Türklere ait damgaları ve kabile i

Ukraynalı akademisyenler V. L. Mıts ve V. V. Mayko, “Farklı teknikle yapılmı

oran ve ölçülere sahip, fakat ortak prototipe dayanan benzer i

kabilenin boylara da

ili

sekil itibariyle az da olsa ayrılmaktadır.68 Damganın, Alay vadisindeki türügerlerine kıyasla daha fazla benzemektedir (Sekil 3/1-2).glarında görülen damgada ise lir seklindeki figürün temeline paralelgdan bitismektedir (Sekil 3/3). Talas’ta bulunan Kuru-Sekil 3/4).saretlerini arastırans, farklısaretlerin olması,gıldıgı ve onların birer aile damgası oldugu gerçegi ileskilendirilmektedir” seklindeki görüsü bildirirler.69

66

A. N. Bernstam, “Kırgızstan v period tyurkskih i tyurgesskih kaganatov v V-VIII vv.”, zbrannıye Trudı...,

II, s. 254-280.

67

L. R. Kızlasov, “Novaya datirovka pamyatnikov Yeniseyskoy pis’mennosti”, Sovyetskaya Arheologiya,

1960/3, s. 93-120.

68

Cumagulov, Epigrafika Kirgizii, III, s. 135, tablo XV, Resim 2, 3, 10, 11.

69

i

V. L. Mıts - V. V. Mayko, “Tavrika’daki Türk-Bolgarların VIII-X. yüzyıllara ait runik ve damga benzerisaretleri meselesine iliskin”, Türk Dili Arastırmaları Yıllıgı-Belleten 2000, Ankara, 2001, s. 267-276.

21

Demek ki, bu damga tipi VIII. yüzyılın ilk yarısında bugünkü Kırgızistan

topraklarında hükümdarlık yapan bir Türge

ise, yukarıdaki ifadelerden de anla

gösteren belirleyici i

Kuru-Bakayır deresinde bulunan lir benzeri damgaya yeniden dönersek, burada

onun önemli di

s kaganı ailesine aitti. Detaylardaki farklarsılacagı üzere, ailenin mirasçıları arasındaki farkısaretlerdi.ger bir özelliginin de hayvan tasvirli kaya resimleriyle birlikte, K1WT1

ÇWR

Klya

(=Tahvarsen) ile özde

1 “Kut Çor” seklindeki bir yazıta eslik etmekte oldugunu belirtmemiz gerekir. S. G.stornıy bu yazıttaki ismi 738-739 yılları arasında hükümdarlık yapan T’ou-ho-sienslestirmekte ve hükümdarın tam ismini T’ou-ho-sien Kut Çor

s

Çor’un babası Çabı

i

Bu dü

kendilerinden önceki “On Ok eli” adını da benimseyen (Kara) Türge

ailesine mensup bir

oldu

Di

arasında Türge

Türge

yarısında siyasî arenadan kaybolduysa da, onların hükümdarlık damgası sahipleriyle

aynı kaderi payla

tarihi bir belgede söz konusu damganın aynen geçti

ayırıcı bir özelli

gövdesinin daha ince, alt çizgisinin ise aksine daha uzun oldu

Damganın aynı belgede geçen di

bulunmaktadır (

emriyle Sviyaga bölgesinde ya

ait belgede tespit edilmi

veya aile i

eklinde vermektedir.70 Bu durum, söz konusu damganın basta T’ou-ho-sien Kuts Çor Sou-lou olan Kara Türgeslerin hükümdar ailesine ait armasareti oldugunu kanıtlamaktadır.sünceden yola çıkarak, Koçkor yazıtlarında ismi zikredilen Adıg’ın,slerin hükümdarsahıs oldugunu söyleyebiliriz. Yazıtlarda, kendi adı ile birlikte aitgu boy (ülke, devlet [?]) adını da söylemesi, sahip oldugu mevkii ile açıklanabilir.ger taraftan, yazıtlarda geçen Kutlug ve Bilge adları, bize, M. S. 743-753 yıllarıs elini yöneten El Etmis Kutlug Bilge’yi71 hatırlatmaktadır.s kaganlıgı, her ne kadar, iç ve dıs etkenler sebebiyle VIII. yüzyılın ikincismamıslardır. Çok ilginçtir ki, N. F. Katanov’un 1898’de yayınladıgıgini görüyoruz, eger bu damganıngi varsa, o da Koçkor’daki benzerlerine kıyasla, esas figürüngudur (Sekil 5/1)72.ger varyantında ise alt çizgi yerine küçük bir daireSekil 5/40). Bu damgalar Rus Çarı Petr Alekseyeviç (Büyük Petro)sayan Tatarlara arazi dagıtımına izin veren 1700 yılınastir. Rusça bilmeyen Tatarlar onaylarını belge üzerine damgasaretini mühürleyerek bildirmislerdir. Bahsi geçen damgalar da bunlardan

70

s. 221.

Klyastornıy, “Runiçeskiye Pamyatniki Talasa...”, s. 160; ngilizcesi için bk. Kljashtorny, “The Date of...”,

71

Trudı ...

L. N. Gumilev, Drevniye Tyurki, Moskova, 1993, s. 357; Bernstam, “Tyurgesskiye Monetı”, zbrannıye, I, s. 75.

72

s tablitsey tatarskih tamg”

Kazanskom Universitete

N. F. Katanov, “Ob odnoy vıpisi 1700 goda, dannoy tataram sviyajskago uyezda, po kopii . N. Yurkina,zvestiya Obsçestva Arheologii, storii i Etnografii Pri mperatorskom, Kazan, 1898, XIV/1-6/ s. 361-362 ve s. 362’deki ilave tablo: 1. ve 40. damgalar.

22

ikisidir. Damgaların derlendi

Tarhanı, Malıye Tarhanı

yüzyılda Altaylıların kullandıkları kabile ve aile damgaları arasında da görmekteyiz.

Amanjolov, ayrıca, Koçkor yazıtlarında geçen damgayı, büyük ölçüde Kazakların Kiçi

Jüzündeki Çömekey boyunun “burunlu” damgasına, kısmen de Ulu Jüzüne dahil

Kanglı boyunun “sopa” damgasına benzetti

gi köylerin isimleri arasında Bolsiye Tarhanı, Verhniyegibi isimlerin geçmesi de ilginçtir. Buna benzer damgayı XIX.73 A.gini bildirmektedir.74

SONUÇ

Böylece, Koçkor’daki bahsi geçen kaya üstü yazıtlarının ço

boyları tarafından periyodik kullanılan kı

hukuk belgesi niteli

yazıtlarıdır. Tarihi bakımından ise, yazıtların tümünün T’ien-

civarına hakim olan Türge

onlara e

yazıtlar grubunun VIII. yüzyılın ilk yarısına tarihlendirmek, Talas ve Koçkor yazıtlarının

zaman itibariyle Mo

gunun göçebe Türkslakların aidiyetini gösteren birer gelenekselgi tasıyan anıtlar oldugu anlasılmaktadır. Bazıları ise ziyaretçiSan, Talas ve Yedisus kaganlıgı döneminde hakkedildigi, yazıtların içerigi veslik eden kabile damgalarının tahlili ile ortaya konulmaktadır. Söz konusugolistan’daki Bilge Kagan, Költigin, Tonyukuk gibi büyük

s

anlamına gelmektedir. Buradan yola çıkarak Türk runik yazısının o dönemlerde

Sırderya ırma

yo

yazısının en parlak dönemini te

ahsiyetlerin serefine dikilen yazılı anıtlar ile asagı yukarı aynı dönemde yazıldıgıgı civarından Selenge ırmagına kadar uzanan büyük bir cografyadagun bir sekilde kullanıldıgını söylenebilir. Baska bir deyisle, VIII. yüzyıl Türk runikskil etmistir.

KAYNAKÇA

1. S. M. Abramzon,

Bi

Kirgizı i ih Etnogenetiçeskiye i storiko-Kulturnıye Svyazi,skek, 1990.

2. R. Alimov, “Kırgızistan’da yeni bulunan tunik harfli eski Türk yazıtları hakkında

ön bilgiler”,

3. A. S. Amanjolov, “K interpretatsii Çuyskih runiçeskih nadpisey”,

Tarıhının Aktualduu Problemaları. El Aralık limiy Kongresstin Bildirüülörünün Tezisteri,

27-29 Avgust 2001

Türk Dili Arastırmaları Yıllıgı-Belleten 2000, Ankara, 2001, s. 5-10.Bayırkı Kırgız, Biskek, 2001, s. 97-100.

73

Ritual,

bk. A. M. Sagalayev-. V. Oktyabrskaya, Traditsionnoye Mirovozzreniye Tyurkov Yujnoy Sibiri. Znak iNovosibirsk, 1990, 1. Tablo (Obraztsı Rodovıh Tamg Altaytsev kontsa XIX-naçala XX vv.).

74

A. S. Amanjolov, “K interpretatsii...”, s. 100.

23

4. A. S. Amanjolov,

Razrabotka),

5. G. Aydarov,

6. A. N. Bern

Tyurkskaya Runiçeskaya Grafika (MetodiçeskayaAlma-Ata, 1980.Yazık Pamyatnika Kyul-Teginu, Almatı, 1993.stam, zbrannıye Trudı po Arheologii i storii Kırgızov i Kırgızstana,

Bi

7. A. N. Bern

Vostoka

8. Ç. Cumagulov,

9. Ç. Cumagulov,

1970.

10. Ç. Cumagulov,

Frunze, 1971.

11. Ç. Cumagulov - S. G. Klya

Talasskom Ala-Too”,

12. A. M. von Gabain, “Vorislamische alttürkische Literatur”,

Orientalistik

13.

14. M. Ergin,

15.

16. N. F. Katanov, “Ob odnoy vıpisi 1700 goda, dannoy tataram sviyajskago

uyezda, po kopii

Arheologii, storii i Etnografii Pri mperatorskom Kazanskom Universitete

XIV/1-6/ s. 361-362.

17. A. N. Kononov,

vv

18. N. Rahmonov, “Novıye nahodki drevnetyurkskih nadpisey v Fergane”,

Fergana v storiçeskoy Perspektive

19.

Drevnego Tyan-

20. L. R. Kızlasov, “Novaya datirovka pamyatnikov Yeniseyskoy pis’mennosti”,

skek, I-II, 1997.stam, “Novıye epigrafiçeskiye nahodki iz Semireçya”, Epigrafika, 1948/II, s. 107-113.Epigrafika Kirgizii, I, Frunze, 1963; II, 1982; III, 1987.Epigrafiçeskiye pamyatniki Kirgizii, Pamyatniki Kirgizstana, I,Yazık Siro-Tyurkskih (Nestorianskih) Pamyatnikov Kirgizii,stornıy, “Naskalnaya drevnetyurskaya epigrafika vSovyetskaya Tyurkologiya,1983/3, s. 78-82.Handbuch der, Abt. 1, Bd.5, Leiden, 1963, s. 219.Drevnetyurkskiy Slovar, Moskova, 1969.Orhun Abideleri, stanbul, 1970.storiya Vostoka, II, Moskova, 1999, s. 154.. N. Yurkina, s tablitsey tatarskih tamg” zvestiya Obsçestva, Kazan, 1898,Grammatika Yazıka Tyurkskih Runiçeskih Pamyatnikov VII-IX., Leningrad, 1980, s. 20.Os i, Biskek, 2000, s. 101-102.. L. Kızlasov, “Runiçeskiye alfavitı Sredney Azii”, z storii i ArheologiiSanya, Biskek, 1995, s. 144.

Sovyetskaya Arheologiya,

21.

1960/3, s. 93-120.. V. Kormusin, “K osnovnım ponyatiyam tyurkskoy runiçeskoy paleografii”,

Sovyetskaya Tyurkologiya

22.

Moskova, 1997.

, 1975/2, s. 38-47.. V. Kormusin, Tyurksiye Yeniseyskiye Epitafii. Tekstı i ssledovaniya,

24

23. S. G. Kljashtorny, “The Date of The Ancient Inscriptions of Semirechie”,

Altaica Oslodensia. Proceedings from the 32nd Meeting of the Permanent International

Altaistic Conference. Oslo, June 12-16 1989

221.

24. S. G. Klya

Ata, 1992.

25. S. G. Klya

pamyatnikah”,

1992/5, s. 13.

26. S. G. Klya

1994.

27. S. G. Klya

Topografii

28. S. G. Klya

Da

Jurnalı= Manas Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi

29. S. G. Klya

Tsentralnom Tyan-

2001/1-2, s. 73-75.

30. S. E. Malov,

Moskova-Leningrad, 1959, s.64.

31. V. L.-Mıts-V. V. Mayko, “VIII-X. yüzyıl Tavrika Türk-Bulgarlarının runik ve

damgavari i

Ankara, 2001, s. 267-276.

32. J. Németh, “Die köktürkischen Grabinschriften aus dem tale des Talas in

Turkestan”,

Werbiete

33. S.

ekspeditsionnıh issledovaniy. Seriya Kazakstankaya, Vıpusk 15

34. H. N. Orkun,

35. A. M. Sagalayev -

Yujnoy Sibiri. Znak i Ritual

36. S. Sıdıkov - K. Konkobayev,

2001.

37. O.

, Universitetsforlaget, Oslo, 1990, s. 219-stornıy, T. Sultanov, Kazahstan. Letopis Treh Tısyaçeletiy, Alma-stornıy, “Epiçeskiye syujetı v drevnetyurkskih runiçeskihVostok. Afro-Aziatskiye Obsçestva: storiya i Sovremennost, Moskova,stornıy - D. G. Savinov, Stepnıye mperii Yevrazii, Sankt-Peterburg,stornıy, “Runiçeskiye Pamyatniki Talasa: Problemı Datirovki i”, z storii i Arheologii Drevnego Tyan-Sanya, Biskek, 1995, s. 154-160.stornıy, (Türkiye Türkçesi’ne aktaran M. Kalkan), “Tanrıgları’nda yeni bulunan eski runik Türk yazıları”, Manas Universiteti Koomduk limder, Biskek, 2001/2, s. 193.stornıy, “Novıye otkrıtiya drevnetyurkskih runiçeskih nadpisey naSane”, zvestiya Akademii Nauk Kırgızskoy Respubliki, Biskek,Pamyatniki Drevnetyurkskoy Pismennosti Mongolii i Kirgizii,saretleri meselesi üzerine”, Türk Dili Arastırmaları Yıllıgı-Belleten 2000,Körosi Csoma-Archiv. Zeitsehrift für türkische philogie und werwandte., Bd. II/1-2, Budapeste, 1926, s. 134-143.. Rudenko, “Oçerk bıta severo-vostoçnıh kazakov”, Kazaki. Materialı, Leningrad, 1930, s.Eski Türk Yazıtları, II, stanbul, 1939.. V. Oktyabrskaya, Traditsionnoye Mirovozzreniye Tyurkov, Novosibirsk, 1990,Bayırkı Türk Cazuusu (VII-X Kılımdar), Biskek,. Smirnova, Svodnıy Katalog Sogdiyskih Monet (Bronza), Moskova, 1981.

25

38. A. M.

Tyrukov

39. K. Tabaldiyev,

1996.

40. K. Tabaldiyev - O. Soltobayev, Runiçeskiye nadpisi v Koçkorskoy doline”,

Sçerbak, Tyurkskaya Runika. Proishojdeniye Drevneysey Pismennosti, Sankt-Peterburg, 2001.Kurganı Srednevekovıh Koçevıh Plemen Tyan-Sanya, Biskek,

Meerim

41. K. Tabaldiyev, “Koçkor öröönündögü bayırkı türk runikalık cazuuları”,

Universiteti Koomduk limder Jurnalı= Manas Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi

Bi

42. K. Tabaldiyev, “Novıye drevnetyurkskiye runiçeskiye nadpisi Koçkorskoy i

Talasskoy dolin”,

Universiteta, X

43. T. Tekin,

44. K. K. Yudahin (Türkiye Türkçesine aktaran A. Taymas),

(K-Z),

45. D. D. Vasilyev,

pismennosti aziatskogo areala

46. Y. A. Zadneprovskiy, “Tyurskiye pamyatniki v Fergane”,

Arheologiya

47.

, Biskek, 1999/2, s. 32-34.Manas,skek, 2001/2, s. 279-287.Trudı Fakulteta storii i Regionovedeniya Kırgızskogo Natsionalnogo, Biskek, 2002, s. 137.A Grammar of Orkhon Turkic, Bloomington, 1968.Kırgız Sözlügü, Cilt IIAnkara, 1994, s. 491.Grafiçeskiy fond pamyatnikov tyurskoy runiçeskoy, M. 1983, s. 38-43.Sovyetskaya, 1967/1, s. 270-274.www.sodcoins.narod.ru

26

S

ekil 1 1.-8. Koçkor yazıtları

27

S

ekil 2 9.-18. Koçkor yazıtları

28

S

ekil 3 Lir benzeri damgalar.

S

ekil 4 Fergana’da bulunan Türkes sikkelerinden biri.

S

ekil 5 1700 tarihine ait Tatar damgaları listesi.





Bu sayfa hakkında yorum ekle:
İsminiz:
Mesajın:

TÜRK MÜSÜN? DİLİNİ TÜRKÇELEŞTİR!
 
Reklam
 
Göktürkçülük
 
Göktürkçülük: Kemalizm'in altı ilkesini benimsemiş ve Kemalist ideolojinin Türkçü yaklaşımlarla 21. yy' da güçleneceğini savunan ve Mustafa Kemal Atatürk'ün ömrünün son günlerini uğruna adamış olduğu Orta Asya Türk tarihi ve dilini yeniden gündeme taşımayı amaç edinmiş bir düşünce akımıdır.

 
"Türklüğün unutulmuş uygar özelliği ve büyük uygar yeteneği, bundan sonraki gelişimi ile, geleceğin yüksek medeniyet ufkundan yeni bir güneş gibi doğacaktır."
Mustafa KEMAL ATATÜRK
 

=> Sen de ücretsiz bir internet sitesi kurmak ister misin? O zaman burayı tıkla! <=